Η συγγένεια, αλλά και η οικογενειακή ή προσωπική σχέση με τον κληρονομούμενο, καθορίζει σε σημαντικό βαθμό το δικαίωμα των κληρονόμων στην κληρονομιά όταν δεν υπάρχει διαθήκη.
Με τον όρο κληρονομική εξ αδιαθέτου διαδοχή στο κληρονομικό δίκαιο εννοούμε την κληρονομική διαδοχή που επέρχεται όταν κάποιος αποβιώνει χωρίς να έχει αφήσει διαθήκη ή όταν η διαθήκη δεν καλύπτει το σύνολο της κληρονομίας.
Το κληρονομικό δικαίωμα των κληρονόμων καθορίζεται με βάση τις τάξεις κληρονόμων, οι οποίες καθορίζουν τη σειρά με την οποία καλούνται στην κληρονομία και προβλέπονται πλέον στα άρθρα 1808-1819 του Αστικού Κώδικα.
Στην πρώτη τάξη καλούνται οι κατιόντες του κληρονομουμένου, δηλαδή τα τέκνα του, τα οποία κληρονομούν με ίσα ποσοστά.
Στο μερίδιο τέκνου που δεν ζει υπεισέρχονται οι κατιόντες αυτού, δηλαδή τα τέκνα του (εγγόνια του κληρονομουμένου), τα οποία κληρονομούν κατά ρίζες.
Σε περίπτωση αποποίησης της κληρονομιάς κληρονόμων κάθε τάξης, καλούνται στην κληρονομιαία περιουσία όσοι βρίσκονται στην επόμενη τάξη.
Στη δεύτερη τάξη καλούνται οι γονείς, οι αδελφοί, καθώς και τα τέκνα και οι εγγονοί αδελφών που έχουν πεθάνει πριν από τον κληρονομούμενο.
Στην τάξη αυτή εμφανίζονται δηλαδή οι γονείς και τα αδέλφια του θανόντος, ενώ εάν τα αδέλφια έχουν πεθάνει πριν από τον κληρονομούμενο, υπεισέρχονται τα τέκνα και οι εγγονοί αυτών.
Σύμφωνα με τη νέα διάταξη του άρθρου 1809 ΑΚ, «η μερίδα του γονέα που εξέπεσε από την κληρονομία προσαυξάνει κατ’ ισομοιρία τη μερίδα των αδελφών ή των τέκνων ή εγγονών αδελφών που κληρονομούν κατά ρίζες. Εάν δεν καλούνται στην κληρονομία αδελφοί ή τέκνα ή εγγονοί αδελφών, η μερίδα του γονέα που εξέπεσε προσαυξάνει το μερίδιο του επιζώντος συζύγου».
Στην τρίτη τάξη καλείται πλέον ο επιζών σύζυγος, εφόσον δεν υπάρχουν συγγενείς της πρώτης και δεύτερης τάξης.
Ο επιζών σύζυγος καλείται μαζί με τους συγγενείς της πρώτης τάξης λαμβάνοντας ποσοστό 1/3 της κληρονομίας, όταν συντρέχει με ένα τέκνο, ενώ όταν συντρέχει με περισσότερα από ένα τέκνα λαμβάνει ποσοστό 1/4 της κληρονομίας. Όταν συντρέχει με συγγενείς της δεύτερης τάξης, λαμβάνει ποσοστό 1/2 της κληρονομίας.
Εάν δεν υπάρχουν συγγενείς της πρώτης και δεύτερης τάξης, ο επιζών σύζυγος καλείται ως εξ αδιαθέτου κληρονόμος σε ολόκληρη την κληρονομία.
Ο επιζών σύζυγος σε κάθε περίπτωση λαμβάνει το εξαίρετο, δηλαδή τα κινητά πράγματα που χρησιμοποιούσε είτε μόνος του είτε από κοινού με τον αποθανόντα σύζυγό του.
Στην τέταρτη τάξη καλούνται οι παππούδες και οι γιαγιάδες του κληρονομουμένου και από τους κατιόντες τους τα τέκνα και οι εγγονοί τους, δηλαδή οι θείοι και τα εξαδέλφια του θανόντος.
Οι παππούδες και οι γιαγιάδες και των δύο γραμμών κληρονομούν κατ’ ισομοιρία και αποκλείουν τους θείους και τα εξαδέλφια του κληρονομουμένου.
Στη θέση παππού ή γιαγιάς που δεν ζει υπεισέρχονται τα τέκνα ή οι εγγονοί του.
Εάν δεν ζουν τέκνα και εγγονοί παππού ή γιαγιάς, η μερίδα τους περιέρχεται στους άλλους παππούδες ή γιαγιάδες της ίδιας γραμμής και, εφόσον δεν υπάρχουν, στα τέκνα και στους εγγονούς τους.
Αναγνώριση δικαιώματος στο σύντροφο ελεύθερης συμβίωσης
Νέο άρθρο 1817 ΑΚ: Στην πέμπτη τάξη καλείται το πρόσωπο που συζούσε μόνιμα σε ελεύθερη ένωση με τον κληρονομούμενο.
Για να αποκτήσει κληρονομικό δικαίωμα ,απαιτείται να συζούσε μόνιμα με τον κληρονομούμενο κατά τα τελευταία τρία (3) έτη πριν από τον θάνατό του ή, χωρίς χρονικό περιορισμό, εφόσον είχαν αποκτήσει κοινά τέκνα.
Εφόσον δεν καλείται σύζυγος και στην κληρονομία περιλαμβάνεται ακίνητο το οποίο αποτελούσε, κατά τον χρόνο ζωής του κληρονομουμένου, τον κύριο τόπο διαμονής τόσο του ίδιου όσο και του προσώπου με το οποίο συζούσε μόνιμα σε ελεύθερη ένωση, το πρόσωπο αυτό δικαιούται, υπό τις προϋποθέσεις του νόμου, την αποκλειστική χρήση του ακινήτου χωρίς αντάλλαγμα για χρονικό διάστημα ενός έτους από τον θάνατο του κληρονομουμένου.
Εάν δεν υπάρχει ούτε σύζυγος ούτε συγγενής, καλείται στην έκτη τάξη το Δημόσιο.
Τέλος, οι ετεροθαλείς αδελφοί, αν συντρέχουν στην κληρονομία με γονείς ή με αμφιθαλείς αδελφούς ή με τέκνα ή εγγονούς αμφιθαλών αδελφών, λαμβάνουν το ήμισυ της μερίδας που ανήκει στους αμφιθαλείς αδελφούς.
