Κατά τις διατάξεις των άρθρων 1710 και 1820 ΑΚ δικαίωμα νόμιμης μοίρας στην κληρονομιά έχουν οι κατιόντες και οι γονείς του κληρονομουμένου, καθώς και ο επιζών σύζυγος, οι οποίοι θα καλούνταν ως εξ αδιαθέτου κληρονόμοι. Η νόμιμη μοίρα συνίσταται στο ήμισυ της αξίας της εξ αδιαθέτου μερίδας και παρέχει στον μεριδούχο χρηματική αξίωση κατά του κληρονόμου.
Ειδικότερα, σύμφωνα με το άρθρο 1820 ΑΚ, οι ανωτέρω μεριδούχοι έχουν αξίωση νόμιμης μοίρας κατά του κληρονόμου, η οποία είναι χρηματική και ανέρχεται στο μισό της αξίας της εξ αδιαθέτου μερίδας τους. Η αξίωση αυτή γεννάται με τον θάνατο του κληρονομουμένου, είναι κληρονομητή και μεταβιβαστή, ενώ σε περίπτωση περισσότερων κληρονόμων αυτοί ευθύνονται έναντι του νόμιμου μεριδούχου σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 1881 ΑΚ.
Η νέα ρύθμιση διαφοροποιείται ουσιωδώς από το προγενέστερο καθεστώς, καθώς ο μεριδούχος δεν αποκτά πλέον εμπράγματο δικαίωμα επί των αντικειμένων της κληρονομίας κατά το ποσοστό της νόμιμης μοίρας του, αλλά διαθέτει κατ’ αρχήν μόνο χρηματική αξίωση κατά του κληρονόμου για την ικανοποίησή της. Το δικαστήριο μπορεί, πάντως, εφόσον το επιβάλλουν οι περιστάσεις, να διατάξει την αυτούσια απόδοση ποσοστού ή περιουσιακού στοιχείου της κληρονομίας που αντιστοιχεί στη νόμιμη μοίρα.
Η αξίωση νόμιμης μοίρας παραγράφεται σε δύο έτη, τα οποία αρχίζουν μόλις λήξει το έτος εντός του οποίου ο μεριδούχος πληροφορήθηκε την ύπαρξη της αξίωσης. Σε κάθε περίπτωση, η αξίωση παραγράφεται μετά την πάροδο είκοσι ετών από τον θάνατο του κληρονομουμένου.
Περαιτέρω, από τις διατάξεις των άρθρων 1820, 1825, 1827, 1828 και 1829 ΑΚ συνάγεται ότι, σε περίπτωση που υφίσταται κληρονομικό δικαίωμα εκ διαθήκης, ο μεριδούχος δεν δεσμεύεται από το περιεχόμενο αυτής κατά το μέρος που περιορίζεται ή επιβαρύνεται η νόμιμη μοίρα του.
Σύμφωνα με το νέο άρθρο 1825 ΑΚ, αν ο μεριδούχος είναι συγχρόνως και κληρονόμος και η νόμιμη μοίρα του περιορίζεται με την επιβολή καταπιστεύματος ή τον ορισμό εκτελεστή διαθήκης ή βαρύνεται με κληροδοσία ή τρόπο, μπορεί να ζητήσει τη νόμιμη μοίρα του, εφόσον αποποιηθεί την κληρονομία. Η προθεσμία αποποίησης αρχίζει μόλις ο μεριδούχος λάβει γνώση του περιορισμού ή του βάρους.
Πώς υπολογίζεται η νόμιμη μοίρα;
Για τον υπολογισμό της νόμιμης μοίρας, σύμφωνα με τις διατάξεις των άρθρων 1820, 1823, 1827, 1828 και 1829 ΑΚ, λαμβάνεται ως βάση η κατάσταση και η αξία της κληρονομίας κατά τον χρόνο του θανάτου του κληρονομουμένου.
Ειδικότερα, κατά το νέο άρθρο 1827 ΑΚ, ο υπολογισμός της νόμιμης μοίρας γίνεται με βάση την κατάσταση και την αξία της κληρονομίας κατά τον χρόνο θανάτου, αφού αφαιρεθούν τα χρέη και οι δαπάνες της κηδείας του κληρονομουμένου.
Στην κληρονομία προστίθενται, με την αξία που είχαν κατά τον χρόνο της παροχής, οτιδήποτε ο κληρονομούμενος παραχώρησε όσο ζούσε χωρίς αντάλλαγμα σε μεριδούχο, είτε με δωρεά είτε με γονική παροχή είτε με άλλο τρόπο.
Περαιτέρω, προστίθεται οποιαδήποτε δωρεά έκανε ο κληρονομούμενος κατά τα τελευταία πέντε (5) έτη πριν από τον θάνατό του, εκτός αν αυτή επιβλήθηκε από λόγους ευπρέπειας ή ιδιαίτερο ηθικό καθήκον.
Στην κληρονομία προστίθεται επίσης κάθε δωρεά αιτία θανάτου, με την αξία που είχε κατά τον χρόνο θανάτου του κληρονομουμένου.
Έτσι, για τον υπολογισμό της νόμιμης μοίρας του μεριδούχου:
α) εκτιμάται η αξία όλων των αντικειμένων της κληρονομίας κατά τον χρόνο του θανάτου του κληρονομουμένου,
β) αφαιρούνται από την αξία της πραγματικής κληρονομικής ομάδας τα χρέη της κληρονομίας και οι δαπάνες της κηδείας,
γ) προστίθενται οι παροχές που προβλέπει το άρθρο 1827 ΑΚ, με την αξία που είχαν κατά τον χρόνο πραγματοποίησής τους,
δ) με βάση την προκύπτουσα κληρονομική ομάδα προσδιορίζεται η αξία της νόμιμης μοίρας του μεριδούχου,
ε) από την αξία της νόμιμης μοίρας αφαιρούνται οι παροχές που έχουν ήδη καταλογιστεί στον μεριδούχο, σύμφωνα με τις σχετικές διατάξεις.
Συνεισφορά παροχών
Σύμφωνα με το νέο άρθρο 1886 ΑΚ, οι κατιόντες που καλούνται στην εξ αδιαθέτου διαδοχή υποχρεούνται κατά τη διανομή της κληρονομίας να συνεισφέρουν ο ένας στον άλλον ό,τι τους παραχώρησε ο κληρονομούμενος όσο ζούσε χωρίς αντάλλαγμα, εφόσον ο τελευταίος είχε διατάξει τη συνεισφορά ή τον καταλογισμό αυτών στην κληρονομική τους μερίδα.
Η συνεισφορά γίνεται σύμφωνα με το άρθρο 1890 ΑΚ με τον υπολογισμό της αξίας της παροχής, για την οποία υπάρχει υποχρέωση συνεισφοράς, στην αξία της κληρονομίας που πρέπει να διανεμηθεί μεταξύ των κατιόντων και την αφαίρεση στη συνέχεια της αξίας αυτής από τη μερίδα εκείνου που έχει την υποχρέωση συνεισφοράς.
Για τον προσδιορισμό της αξίας της παροχής λαμβάνεται υπόψη ο χρόνος κατά τον οποίο αυτή πραγματοποιήθηκε.
Με τη συνεισφορά δεν μεταβάλλονται οι μερίδες των κατιόντων. Ο υπόχρεος οφείλει να καταβάλει σε χρήμα στους λοιπούς, ανάλογα με τις μερίδες τους, την αξία της παροχής που έλαβε, κατά το μέρος που υπερβαίνει την αξία της κληρονομικής του μερίδας με συνυπολογισμό και της συνεισφοράς.
Συνεπώς, η υποχρέωση συνεισφοράς παροχών που έγιναν προς κατιόντα από τον κληρονομούμενο όσο ζούσε υφίσταται μόνο εφόσον αυτός είχε ορίσει τη συνεισφορά ή τον καταλογισμό τους στην κληρονομική μερίδα του κατιόντος.
Τέλος, για τον υπολογισμό της νόμιμης μοίρας, κάθε παροχή από ελευθεριότητα που έγινε από τον κληρονομούμενο προς μεριδούχο καταλογίζεται στη νόμιμη μοίρα του, εκτός αν ο κληρονομούμενος είχε ορίσει διαφορετικά.
Η προστασία της νόμιμης μοίρας αποτελεί πλέον χρηματική αξίωση του μεριδούχου, η οποία αποσκοπεί στην εξασφάλιση της ελάχιστης κληρονομικής ωφέλειας που ο νόμος επιφυλάσσει στους στενούς συγγενείς του κληρονομουμένου, χωρίς όμως να δημιουργεί αυτοτελές εμπράγματο δικαίωμα επί των επιμέρους στοιχείων της κληρονομίας.
